Civitates in een zin

Iets onthullender is de fragmentarisch overgeleverde Laterculus Veronensis (eind 3e, begin 4e eeuw), die meldt dat alle civitates aan de andere kant van Rijn ten tijde van keizer Gallienus door de barbaren werden bezet.

Vaak vielen deze civitates samen met het gebied van onderworpen stammen, op voorwaarde dat deze stammen voldoende geromaniseerd waren om deel te mogen nemen aan het bestuur van ‘hun’ civitas.

De provincie werd onderverdeeld in districten ( civitates ), waarbij Bagacum de hoofdstad van het Civitas Nerviorum werd.

De staten, waarmee Rome een foedus sloot, heetten civitates foederatae en behielden hun soevereiniteit : ze hadden eigen bestuur, eigen rechtspleging en het recht om munt te slaan.

Deze benaming werd zelfs nog wel voor de Italische civitates gebezigd, ook nadat deze in de jaren 90 88 v.Chr. het Romeins burgerrecht hadden verkregen en de naam socii dus strikt genomen op hen niet meer van toepassing was.

Door zich in de voormalige hoofdplaatsen van de Romeinse civitates te vestigen, probeerden de stammen met hun heer hun bestuur te baseren op dat van de Romeinen.

Een foedus (mv.: foedera) was een (bilateraal) verdrag of overeenkomst tussen Rome en een niet-Romeinse stad of volk, die hierdoor respectievelijk als civitates foederatae en foederati werden erkend.

Het merendeel van die gouwen (pagi) viel samen met de vroegere Romeinse civitates.

Later zullen de Catalauni een eigen gemeenschap vormen en zich afscheiden van de Civitates Remorum.

Bisdommen waren deels gebaseerd op de oude civitates.

De Keulenaar Georg Braun zat Ortelius dichter op de hielen, en had in 1572 zijn atlas Civitates Orbis Terrarum klaar voor publicatie.

De toren staat weergegeven op de vogelvluchtkaart van de stad Groningen van Braun en Hoogenberg uit de Civitates orbis terrarum deel 2 uit ca. 1575 en volgens Ter Kuile was de tekening op deze kaart 'opmerkelijk nauwkeurig'.